Trefdraeth

Mae Trefdraeth yn noddfa hamddenol, heb ei datblygu, sy’n wrthgyferbyniad perffaith i brysurdeb bywyd modern.

Gellir rhannu Trefdraeth yn ddau hanner, y strydoedd o gwmpas Stryd y Farchnad a’r ardal o gwmpas y Parrog. Ar un adeg roedd Stryd y Farchnad yn ddigon llydan i ddal stondinau marchnad ond ers hynny mae wedi ei chulhau yn sgil gosod gerddi ffrynt o flaen nifer o’r tai.

Darllenwch ein syniadau am bethau i’w gwneud pan fyddwch yn aros yn Nhrefdraeth. – 48 awr yn Nhrefdraeth.

Mae gwasanaeth bysiau arfordirol 405, y Roced Poppit yn cysylltu Trefdraeth ag Aberteifi ac Abergwaun yn ogystal â phentrefi’r ardal.

Sefydlwyd y dref gan y Norman William FitzMartin tua 1197. Sefydlodd William Drefdraeth fel prif dref newydd Arglwyddiaeth Cemais, un o arglwyddiaethau’r Mers, ac roedd yn borthladd prysur yn bennaf yn sgil y fasnach wlân ganoloesol oedd yn prysur dyfu. Er iddo gael ei gipio oddi wrth y Cymry, parhaodd i fod yn eiddo i deulu FitzMartin hyd nes i William, Arglwydd Martin yr 2il, farw heb etifedd gwrywaidd ym 1326.

Adeiladwyd y castell yn y 12fed Ganrif ac mae’n cynnwys porthdy anferth gyda dau dŵr crwn o boptu iddo, tŵr y ddaeargell yn y de orllewin a thŵr yr Heliwr yn y gogledd orllewin. Câi’r ochr dde ddwyreiniol, a oedd yn eithaf agored i ymosodiad, ei gwarchod gan dŵr mawr siâp D.

Gerllaw’r tŵr hwn mae gweddillion rhan o’r capel a chrypt bwaog. Mae daeargell fwaog yn y tŵr de orllewinol hyd heddiw. Mae’r castell yn eiddo preifat.

Y Parrog oedd canolbwynt y gweithgarwch morwrol. Rhwng y 16eg a’r 18fed ganrif penwaig oedd prif ddiwydiant Trefdraeth ac wedi i hwn ddirywio, trodd y porthladd at fasnach arfordirol ac adeiladau llongau, hyd at y 19eg ganrif.

Gallai gêm wyllt y Cnapan fod wedi dechrau yma yn yr Oesoedd Canol fel rhyw fath o ryddhad i’r gwerinwyr lleol oddi wrth eu gwaith undonog. Dywedir mai hon oedd rhagflaenydd rygbi a’i bod yn cael ei chwarae gan drigolion Trefdraeth a thrigolion pentref cyfagos Nanhyfer. Câi ei chwarae ar y tir gwledig rhwng y ddau bentref. Doedd fawr iawn o reolau i arafu’r chwarae. Roedd dau grŵp o chwaraewyr ar bob ochr, rhai’n ymladd am y cnapan neu’r bêl ac eraill yn redwyr cyflym. Roedd symudiadau tebyg i’r sgrym a’r llinell hefyd.